Aktualności
44. posiedzenie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej
W Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w Warszawie 21 października 2026 r. odbyło 44. posiedzenie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. Wzięła w nim udział m.in. minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska. Obradom przewodniczył prof. Dariusz Stola.
Dyrektor Muzeum Auschwitz-Birkenau, dr Piotr M. A. Cywiński, przedstawił członkom Rady sprawozdanie z najważniejszych wydarzeń i działań realizowanych w Miejscu Pamięci od poprzedniego posiedzenia.
Wśród ważnych wydarzeń wymienił obchody 86. rocznicy deportacji pierwszych Polaków do Auschwitz, które 14 czerwca zostały zakłócone przez osoby próbujące przekształcić uroczystość w manifestację polityczną. W związku z tym Muzeum rozważa zmiany w organizacji kolejnych obchodów, aby zapewnić ich godny i bezpieczny przebieg.
Dyrektor mówił także o rocznicy likwidacji przez Niemców obozu rodzinnego dla Romów i Sinti w Birkenau. – Są to obchody coraz obszerniejsze. Widać, że uczestniczy w nich coraz więcej młodzieży, pojawiają się także przedstawiciele coraz wyższego szczebla politycznego. To zajęło lata, a tak naprawdę dekady, żeby uczestnictwo w tych obchodach wpisało się na stałe w kalendarz ważnych upamiętnień – podkreślił.
Ważnym tematem wystąpienia była kwestia ochrony historycznych dokumentów związanych z niemieckimi nazistowskimi obozami koncentracyjnymi i Zagładą. Dyrektor przypomniał o działaniach podjętych po próbie sprzedaży na aukcji w Niemczech kolekcji ponad 700 dokumentów z II wojny światowej. Dzięki współpracy Fundacji Auschwitz-Birkenau z niemieckimi instytucjami i darczyńcami udało się zabezpieczyć znaczną część zbioru. Dokumenty dotyczące innych obozów, gett i miejsc prześladowań mają zostać nieodpłatnie przekazane do odpowiednich instytucji pamięci.
– Jeśli dokument trafia do rąk prywatnych, to tak naprawdę ta osoba i jej losy są stawiane poza wielką historią. To w pewnym sensie jest tak, jakby schować człowieka do szuflady. Wydaje mi się, że takie sytuacje, kiedy możemy pokazać, jak bardzo te dokumenty wzbogacają archiwa miejsc pamięci, trzeba mocno nagłaśniać, żeby wytworzyć pewien etyczny imperatyw u jak największej liczby ludzi – mówił Piotr Cywiński.
Jednym z tematów przedstawionych na posiedzeniu była sytuacja związana z siedmioma akwarelowymi odwzorowaniami twarzy Romów i Sinti, wykonanymi w Auschwitz przez więźniarkę Dinę Gottliebovą-Babbitt na polecenie lekarza SS Josefa Mengelego. Według informacji medialnych, córki nieżyjącej Ocalałej wystąpiły do sądu w Kalifornii o zwrot oryginalnych prac. Muzeum przygotowuje się do postępowania prawnego, podkreślając, że portrety te stanowią wyjątkową dokumentację zbrodni popełnionych w obozie.
– Zachowało się bardzo niewiele dokumentów dotyczących tragedii romskiego obozu rodzinnego. Te portrety należą do absolutnie najważniejszych – podkreślił dyrektor, który przypomniał też, że Międzynarodowa Rada Oświęcimska już w 2001 r. zajęła jednoznaczne stanowisko w tej sprawie. Wskazał na szczególny autorytet ówczesnego składu Rady, w którym zasiadali liczni Ocalali z Auschwitz.
Mówiąc o współczesnych wyzwaniach związanych z ochroną pamięci, dyrektor zwrócił uwagę na rosnące obawy wielu europejskich miejsc pamięci dotyczące ich przyszłości, szczególnie w kontekście zmian politycznych oraz możliwych ograniczeń finansowania.
– Narasta w niektórych krajach duży lęk, że to, co udało nam się wypracować od lat 90., czyli pewną spójną narrację, politykę współpracy i wspólne działania, może się zmienić w wyniku tych zmian politycznych. Chodziło nam także o to, żeby dać głos mniejszym miejscom pamięci, które nie mają takiego wpływu na opinię publiczną – mówił dyrektor Cywiński. – To, że pamięć i polityka upamiętnienia rozwijały się inaczej w różnych krajach, nie zmienia faktu, że to część tej samej historii. Nie możemy sobie pozwolić, żeby w tej chwili polityka nas jakoś poróżniła czy podzieliła – dodał.
Dyrektor przedstawił również efekty projektu „Picture from Auschwitz”, którego celem jest udostępnianie twórcom filmowym cyfrowej rekonstrukcji autentycznej przestrzeni byłego obozu, przy zachowaniu zasad ochrony Miejsca Pamięci i wierności historycznej. Pierwszą produkcją zrealizowaną z wykorzystaniem tego rozwiązania jest film fabularny „Blok 10”, zaprezentowany w lipcu na festiwalu filmowym w Monachium.
Wśród projektów archiwalnych Piotr Cywiński wymienił rozpoczęte we współpracy z Google i innymi partnerami prace nad digitalizacją relacji Ocalałych z Auschwitz. We współpracy z Google prowadzone są również prace nad cyfrową dokumentacją ponad czterech tysięcy dzieł sztuki znajdujących się w zbiorach Muzeum. Wysokiej rozdzielczości skany pozwolą na ich dokładne badanie i szersze udostępnianie.
Duża część sprawozdania poświęcona była pracom konserwatorskim. Dyrektor przedstawił m.in. postępy w zabezpieczaniu historycznych baraków murowanych w byłym obozie Auschwitz II-Birkenau. Około jednej trzeciej baraków na terenie dawnego obozu kobiecego zostało już poddanych konserwacji lub znajduje się w trakcie prac. Zakończono także kolejny etap zabezpieczania ruin komór gazowych i krematoriów w Birkenau, gdzie wykonano nowe konstrukcje wspierające zachowane fragmenty żelbetowych stropów. Prace prowadzone są również przy historycznych budynkach Auschwitz I, w tym przy dachu budynku dawnej wartowni głównej.
Wśród kolejnych inwestycji wymieniono przygotowywaną odbudowę historycznego budynku dawnej ziemniaczarki w pobliżu Birkenau, współfinansowaną ze środków Unii Europejskiej. Obiekt zachowa historyczną formę zewnętrzną, natomiast wewnątrz powstaną magazyny, warsztaty i zaplecze dla pracowników konserwacji. Dzięki temu część infrastruktury technicznej będzie można przenieść z terenu byłego obozu do odpowiednio przystosowanego budynku.
Na zakończenie dyrektor Cywiński mówił o zbliżającej się prezentacji wystawy „Auschwitz. Nie tak dawno. Nie tak daleko” w United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie. Ekspozycja przygotowana przez Muzeum Auschwitz-Birkenau we współpracy z hiszpańską firmą Musealia będzie prezentowana w amerykańskim muzeum od początku 2027 r., podczas zmiany jego wystawy stałej.
– Dla mnie jest to naprawdę ważny i dosyć wzruszający moment. To, że nasza wystawa się tam znajdzie i będzie służyła naszym przyjaciołom z Waszyngtonu świadczy o bliskości naszej współpracy – podkreślił Piotr Cywiński.
Po dyskusji Międzynarodowa Rada Oświęcimska podjęła uchwałę, w której potwierdziła konkluzję swojego stanowiska z września 2001 r., zgodnie z którą akwarele wykonane w obozie przez Dinę Gottliebovą-Babbitt są własnością Muzeum Auschwitz i powinny pozostać w jego Zbiorach.
Rada dyskutowała także o działaniach edukacyjnych w obrębie wystawy „Zagłada Romów Europejskich” w bloku 13 na terenie byłego Auschwitz I. Efektem debaty była jednogłośnie przyjęła uchwała podkreślającą znaczenie edukacji o zagładzie Romów i Sinti.
Członkowie Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej zapoznali się również z koncepcją nowej wystawy stałej Muzeum Treblinka, przygotowywanej przez zespół Żydowskiego Instytutu Historycznego, oraz informacją o postępach prac nad jej realizacją. Przedstawiono główne założenia ekspozycji, która ma opowiadać historię przede wszystkim poprzez losy jego Ofiar i świadectwa Ocalałych. Znajdzie się tam także przestrzeń do prezentacji rzeźb autorstwa Ocalałego z Treblinki, Samuela Willenberga.
W dyskusji poruszono m.in. kwestie dotyczące narracji historycznej, powiązania wystawy z autentycznym Miejscem Pamięci, a także harmonogramu dalszych prac i współpracy instytucji zaangażowanych w projekt.
Minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska podkreśliła gotowość dalszego wspierania jego realizacji: – Chciałam serdecznie pogratulować Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu, bo projekt wystawy wygląda bardzo imponująco. Wydaje mi się, że propozycja tej ekspozycji, tego, w jaki sposób ma być zbudowana, jak ma wyglądać narracja, jest zdecydowanie właściwa dla tego miejsca. Chcę zadeklarować pełną współpracę i pełne wsparcie. Bardzo zależy nam na tym, żeby wystawa stała została dokończona tak szybko, jak to możliwe.
Sekretarz Rady Marek Zając zwrócił uwagę na konieczność przezwyciężenia trudności we współpracy instytucji zaangażowanych w projekt. Przypomniał także słowa Ady Willenberg, która wyraziła nadzieję, że jeszcze za swojego życia zobaczy nowe upamiętnienie i wystawę w Treblince.
– Mamy do czynienia z bardzo głębokim impasem w sprawie Treblinki. To jest ten czas, żeby naprawdę zabrać się do konstruktywnej pracy i do rozmów. Jeśli nie znajdziemy porozumienia szanującego godność Ofiar, prawdę historyczną i inne ważne dla nas wartości, będzie to ze stratą dla wszystkich – zaznaczył Marek Zając.
Przed posiedzeniem członkowie MRO odwiedzili budowę Muzeum Getta Warszawskiego. Wieczorem natomiast wzięli udział w wieczorze galowym w Filharmonii Narodowej w hołdzie Sprawiedliwym wśród Narodów Świata, podczas którego wręczono także medale przyznawane przez Yad Vashem osobom ratującym Żydów w czasie niemieckiej okupacji.
