Aktualności

„Nieme świadectwa” – analiza fotograficznej dokumentacji KL Auschwitz

„Nieme świadectwa. Obóz Auschwitz na fotografiach Zentralbauleitung” to nowa, obszerna publikacja naukowa poświęcona ponad 400 zdjęciom wykonanym na terenie niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz. Jej autorami są historycy Centrum Badań Muzeum Auschwitz: dr Igor Bartosik, dr Łukasz Martyniak oraz dr Jacek Lachendro.

Książka szczegółowo omawia genezę, funkcję oraz znaczenie zdjęć powstałych głównie w latach 1942–1943 w ramach działalności Centralnego Zarządu Budowlanego SS i Policji Auschwitz (Zentralbauleitung), a także okoliczności ich zachowania i powojennego wykorzystania jako materiału dowodowego.

KSIĄŻKA W KSIĘGARNI INTERNETOWEJ

Kierownik Centrum Badań Muzeum dr Piotr Setkiewicz we wstępie do książki napisał: „Pod koniec lat 40. XX wieku dostępne stały się też po raz pierwszy fotografie, wykonane w czasie funkcjonowania Auschwitz, w tym zwłaszcza powstałe na zlecenie biura budowlanego SS i ukryte przez więźniów Polaków. Pozostałą, odnalezioną w Berlinie większą część tejże kolekcji, w połowie lat 70. przekazano do archiwum Yad Vashem w Jerozolimie. Odtąd zdjęcia te bywały wykorzystywane jako ilustracje w rozmaitych publikacjach i eksponowane na wystawach, choć – niestety – w daleko mniejszym zakresie, niż mogłoby się wydawać. Powodem była prawdopodobnie trudność w opatrywaniu ich odpowiednim komentarzem, szczególnie gdy nieznane pozostawały miejsce i czas wykonania”.

„Dopiero po latach, dzięki uzyskaniu przez badaczy wglądu do dokumentów przechowywanych w niedostępnych dotąd archiwach, udało się ustalić przeznaczenie widocznych na zdjęciach obiektów, odpowiednio zinterpretować zachowanie więźniów, nadzorców i esesmanów oraz doprecyzować chronologię” – czytamy.

– Autorzy publikacji zrekonstruowali system obozowej fotografii, wskazując, że mimo formalnego zakazu fotografowania obowiązującego esesmanów, w KL Auschwitz działały wyspecjalizowane jednostki uprawnione do wykonywania zdjęć – powiedziała Jadwiga Pinderska-Lech, kierująca Wydawnictwem Muzeum.

– Kluczową rolę odgrywała obozowa służba rozpoznawcza (Erkennungsdienst), dokumentująca m.in. więźniów, transporty, selekcje, egzekucje oraz eksperymenty pseudomedyczne. Równolegle funkcjonowała pracownia fotograficzna podporządkowana Zentralbauleitung, której zadaniem było dokumentowanie postępów robót budowlanych na terenie obozu i w Birkenau – dodała Pinderska-Lech.

W poszczególnych rozdziałach autorzy analizują fotografie dokumentujące: obóz Auschwitz I, gospodarstwa rolne KL Auschwitz, budynki przemysłowe KL Auschwitz, meliorację KL Auschwitz, oraz obóz Auschwitz II-Birkenau. Wskazują oni także miejsca, z których wykonane zostały poszczególne fotografie.

Szczególne miejsce w publikacji zajmuje historia polskich więźniów Ludwika Lawina i Tadeusza Kubiaka, którzy – pracując przymusowo w obozowej pracowni fotograficznej – podjęli ryzyko potajemnego skopiowania i ukrycia części zdjęć. Wybrane przez nich fotografie, przedstawiające m.in. budowę krematoriów i komór gazowych oraz ciężką pracę więźniów, zostały zakopane na terenie obozu, a po wojnie wydobyte i zabezpieczone. Materiały te odegrały istotną rolę w powojennych śledztwach i procesach zbrodniarzy nazistowskich, w tym w procesie Rudolfa Hössa.

Autorzy podkreślają wyjątkową wartość omawianych fotografii. Choć pierwotnie miały one charakter technicznej dokumentacji budowlanej, dziś stanowią jedno z najważniejszych wizualnych źródeł do badań nad funkcjonowaniem KL Auschwitz, warunkami pracy i życia więźniów oraz materialnymi śladami procesu zagłady Żydów.

Publikację wydano przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Książka „Nieme świadectwa. Obóz Auschwitz na fotografiach Zentralbauleitung” dostępna jest w księgarni internetowej Muzeum.