Aktualności
Strażniczki terroru. Książka o kobiecym personelu nadzorczym w obozie Auschwitz
„Strażniczki terroru. Kobiecy personel nadzorczy KL Auschwitz” autorstwa dr Sylwii Wysińskiej to najnowsza publikacja Muzeum, będąca obszernym studium poświęconym kobietom, które jako SS-Aufseherinnen stały się częścią aparatu przemocy niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych.
Kim były? Dlaczego decydowały się na pracę w obozach? Jak wyglądała ich droga do służby i jaką pozycję zajmowały w hierarchii obozowej? Czy były jedynie wykonawczyniami poleceń, czy też aktywnie uczestniczyły w systemie terroru? Na te pytania odpowiada autorka, rekonstruując zarówno historię kobiecego personelu nadzorczego jako grupy, jak i indywidualne losy kobiet związanych z KL Auschwitz.
KSIĄŻKA W NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ
– W latach 1939–1945 służbę w charakterze nadzorczyń w obozach koncentracyjnych pełniło łącznie ponad cztery tysiące kobiet. Część z nich z własnej inicjatywy ubiegała się o takie stanowiska, część była kierowana na nie przez urzędy pracy lub oddelegowana z zakładów produkcyjnych – wyjaśnia Sylwia Wysińska.
Książka prowadzi czytelnika od początków kobiecego personelu obozowego w nazistowskich Niemczech i pierwszych ośrodków internowania dla kobiet po rozwój systemu szkolenia nadzorczyń. Szczególne miejsce zajmuje tu Ravensbrück, wzorcowy obóz kobiecy, który stał się głównym ośrodkiem przygotowującym kobiety do służby w kolejnych obozach koncentracyjnych. Autorka pokazuje również, jak zmieniały się sposoby rekrutacji. Początkowo kobiety same zgłaszały się do pracy, później coraz większą rolę odgrywały urzędy pracy, a w kolejnych latach także zakłady produkcyjne, z których pracownice oddelegowywano do służby obozowej. Znaczenie miały przy tym nie tylko ideologia czy osobiste przekonania, lecz także wynagrodzenie, warunki zatrudnienia i perspektywa stabilnej pracy.
– Wraz z upływem czasu, a zwłaszcza po 1942 roku, liczba kobiet obsadzanych w załogach obozów koncentracyjnych stale wzrastała, co z jednej strony wynikało ze zwiększającej się liczby więźniarek, a z drugiej miało związek z poszukiwaniami prowadzonymi przez Główny Urząd Gospodarki i Administracji SS. Ich celem było znalezienie kadry zastępczej, aby przynajmniej w częściowym stopniu wypełnić braki wśród mężczyzn spowodowane kierowaniem na front – dodaje autorka.
Jednym z głównych tematów publikacji jest funkcjonowanie kobiecego personelu w KL Auschwitz. Sylwia Wysińska opisuje utworzenie oddziału kobiecego, przybycie pierwszych nadzorczyń oraz początki obozu kobiecego w Auschwitz II-Birkenau. Analizuje ich miejsce w strukturze obozu, zakres obowiązków, relacje z mężczyznami z załogi SS, a także życie poza godzinami służby. Szczególne znaczenie mają relacje Ocalałych, które pozwalają zobaczyć nadzorczynie nie tylko jako element administracyjnej struktury obozu, lecz przede wszystkim jako osoby, z którymi więźniarki stykały się na co dzień – podczas apeli, pracy, kar czy przemieszczania się po terenie obozu. Konfrontacja tych świadectw z dokumentacją SS pozwala także odpowiedzieć na pytanie, na ile poszczególne kobiety wpisywały się w oczekiwany przez przełożonych model „wzorowej nadzorczyni”, a na ile przekraczały wyznaczone im role.
Publikacja tworzy również szczegółowy zbiorowy portret kobiet pełniących służbę w KL Auschwitz. Autorka analizuje ich wiek, pochodzenie i przynależność państwową, wykształcenie, wcześniejsze zawody, stan cywilny, wyznanie, a także związki z NSDAP i innymi organizacjami politycznymi czy społecznymi. Śledzi ponadto przebieg ich służby w Auschwitz oraz w innych obozach koncentracyjnych.
– Jedną z najważniejszych wartości tej książki jest to, że pozwala wyjść poza utrwalony obraz kilku najbardziej znanych i osławionych nadzorczyń. Pokazuje całą zbiorowość kobiet funkcjonujących w systemie obozowym – ich pochodzenie, doświadczenia, motywacje i przebieg służby. Dzięki temu możemy lepiej zrozumieć, kim były osoby, które zdecydowały się stać częścią aparatu terroru – powiedziała Jadwiga Pinderska-Lech, kierująca Wydawnictwem Muzeum.
Osobny rozdział poświęcono temu, co wydarzyło się po wojnie. Sylwia Wysińska przedstawia losy byłych nadzorczyń przed polskim wymiarem sprawiedliwości, a także procesy prowadzone poza granicami Polski – w sowieckiej strefie okupacyjnej Niemiec, późniejszej Niemieckiej Republice Demokratycznej oraz przed sądami alianckimi w Niemczech Zachodnich. Historia służby obozowej zostaje tym samym uzupełniona o pytanie o odpowiedzialność sprawczyń i zakres powojennego rozliczenia ich czynów.
Całość zamykają biogramy 175 nadzorczyń KL Auschwitz, w tym trzech nadzorczyń głównych: Johanny Langefeld, Marii Mandl i Elisabeth Volkenrath – okrytych złą sławą ze względu na brutalne traktowanie i znęcanie się nad więźniarkami.
„Strażniczki terroru” pokazują, że za pojęciem „kobiecy personel nadzorczy” kryły się osoby o różnych życiorysach, motywacjach i drogach prowadzących do służby obozowej. Łączył je jednak udział w funkcjonowaniu systemu obozu koncentracyjnego. Książka przypomina tym samym, że historia sprawców nie jest jednorodna, a kobiety nie były „biernymi trybikami” systemu przemocy, lecz jego aktywnymi uczestniczkami.
Publikację wydano przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Książka „Strażniczki terroru. Kobiecy personel nadzorczy KL Auschwitz” dostępna jest na terenie Muzeum oraz na stronie ksiegarnia.auschwitz.org
LEKCJA INTERNETOWA O KOBIETACH W SŁUŻBIE SS
PODCAST O NADZORCZYNIACH W KL AUSCHWITZ
