Aktualności
Widzimy dziś wszyscy ogromną wagę doświadczenia i pamięci. 81. rocznica wyzwolenia Auschwitz.
27 stycznia 2026 r. 21 Ocalałych z Auschwitz spotkało się na terenie byłego obozu Auschwitz, aby upamiętnić 81. rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady. Honorowy patronat nad tym wydarzeniem objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Karol Nawrocki.
Świadkom historii towarzyszyli Prezydent RP, a także m.in. minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska, ambasadorowie i dyplomaci, przedstawiciele duchowieństwa, władz regionalnych, samorządów, darczyńcy Fundacji Auschwitz-Birkenau, pracownicy muzeów i miejsc pamięci. Prowadzącym wydarzenie był Marek Zając, sekretarz Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej.
Główne obchody odbyły się w historycznym budynku tzw. centralnej sauny na terenie byłego obozu Auschwitz II-Birkenau. Znajduje się on w bezpośrednim sąsiedztwie ruin komory gazowej i krematorium IV. Symbolicznym elementem na scenie były oryginalne pasiaki więźniów obozu.
Najważniejszym elementem obchodów były słowa Ocalałych, zarówno tych którzy jeszcze są wśród nas, jak i tych, którzy w przeszłości zarejestrowali swoje relacje i wspomnienia, w których zawarli swoje doświadczenia oraz ostrzeżenia.
Żeby całkowicie skoncentrować się na głosach Ofiar i Ocalałych z Auschwitz, podjęto decyzję o odstąpieniu w tym szczególnym dniu i miejscu od jakichkolwiek przemówień politycznych. Decyzję tę jednogłośnie poparła Międzynarodowa Rada Oświęcimska.
Na początku obchodów rocznicowych zebrani w Miejscu Pamięci oraz wszyscy widzowie transmisji usłyszeli fragment szczególnego świadectwa. Polski Żyd, Załmen Gradowski został deportowany do Auschwitz wraz z całą rodziną z getta w Grodnie. Jego najbliżsi, w tym rodzice i żona, zostali zamordowani w komorze gazowej natychmiast po przybyciu do obozu. Gradowski, wcielony do Sonderkommando, specjalnej grupy więźniów zmuszonych do pracy w komorach gazowych i krematoriach, chcąc poinformować świat o Zagładzie, sporządzał nielegalnie notatki, które stały się wstrząsającym, literackim zapisem tragedii.
Fragment napisanego w obozie Auschwitz tekstu, szczególnego odwołania się do Księżyca, przeczytał aktor Michał Żebrowski: „Dlaczego spacerujesz dzisiaj taki rozmarzony, zakochany, zaczarowany jak ongiś, nie przejmując się w ogóle tą wielką zagładą, wielkim nieszczęściem, które ci mordercy i piraci sprowadzili ze sobą na ten świat? Dlaczego jesteś nieczuły, czyż nie brak Ci milionów żywych istot, które żyły bezpiecznie, spokojnie i beztrosko w całej Europie, aż przyszła burza i zalała świat morzem krwi? Dlaczego, serdeczny Księżycu, spoglądając na ten pustynny świat, nie dostrzegasz opustoszałych domów, zgaszonych świateł, życia, które zniknęło (…) Dlaczego, Księżycu, nie czujesz straszliwego smutku, który ogarnął świat? (…) Przyjdź tu, Księżycu, rzuć spojrzenie Twoich jasnych oczu na przeklętą ciemną ziemię i zobacz (…)”.
Podczas obchodów rocznicowych głos zabrał Ocalały z Auschwitz Bernard Offen.
– Mam prawie 97 lat i jestem ocalałym z pięciu obozów, w tym także z tego. Dlaczego wspominam tamte dni? Kiedy przeżyło się Holocaust, kiedy każdy dzień był walką o przetrwanie, człowiek uświadamia sobie, że każdy dzień jest bezcenny – mówił.
– Podczas swojego wystąpienia Bernard Offen wspominał moment, w którym na rampie w Auschwitz oddzielono go od ojca: – Ojca skierowano w lewo, na śmierć, a mnie na prawo. Pamiętam ten moment: nasze spojrzenia i to uczucie, że widzimy się po raz ostatni. Jego wysłano na śmierć, mnie dano szansę na życie. Następnie wytatuowano mi numer na przedramieniu i przeniesiono mnie do obozu przejściowego. Tam, gdy zapytałem, co stało się z moim ojcem, współwięźniowie odpowiedzieli, że zamienił się w dym. Zajęło mi trochę czasu, by zrozumieć, co to znaczy – powiedział.
W swoim wystąpieniu Bernard Offen zawarł także szczególną refleksję na przyszłość: – Dziś, patrząc na współczesny świat, widzę wiele znaków, które znam aż nazbyt dobrze. Widzę odradzającą się nienawiść. Widzę przemoc, która znów zaczyna być usprawiedliwiana. Widzę ludzi, którzy wierzą, że ich gniew jest ważniejszy niż ludzkie życie. Mówię to jako stary człowiek, który widział, dokąd prowadzi obojętność. I mówię to, ponieważ wierzę — naprawdę wierzę — że możemy dokonać innego wyboru.
– Proszę Was dziś: niech pamięć nie będzie ciężarem. Niech stanie się światłem, które prowadzi nas w ciemności. My, świadkowie, wkrótce odejdziemy, lecz wierzę, że to światło pozostanie z Wami – podkreślił Bernard Offen.
Na obchodach pokazano także materiał filmowy z krótkimi refleksjami Ocalałych dotyczących znaczenia pamięci we współczesnym świecie. Byli wśród nich: Irene Weiss, Eva Szepesi, Lidia Maksymowicz, Janina Iwańska, Eva Umlauf, Barbara Wojnarowska-Gautier, Zdzisława Włodarczyk, Leon Weintraub, Bogdan Bartnikowski i Marian Turski.
„Musimy jako ludzie myślący, chcący dobrze dla ludzkości, kiedyś skończyć z tą spiralą zła.” (Leon Weintraub)
„Zawsze powtarzam uczniom w szkołach, żeby się uczyli z tego, co się wydarzyło, że to zawsze może się powtórzyć. Być czujnym, nie milczeć! Kiedy doświadczasz niesprawiedliwości, przeciwdziałać, nie milczeć!” (Eva Szepesi)
„Myśleć, pamiętać o przeszłości tragicznej, ale nie zapiekać się w nienawiści do innych ludzi, inaczej myślących, inaczej mówiących. Pozytywnie patrzeć na świat. To bardzo trudne, ale tak trzeba. Nie ma innego wyjścia.” (Bogdan Bartnikowski).
W imieniu darczyńców Fundacji Auschwitz-Birkenau głos zabrał Yossi Matias, wiceprezes ds. inżynierii i badań w Google oraz szef Google Research.
– Pamiętam bardzo wyraźnie moją pierwszą wizytę w Auschwitz 14 lat temu: stanięcie na tej ziemi sprawiło, że te wszystkie historie, zdjęcia i dokumenty stały się przytłaczającą rzeczywistością, poczucie ogromu ciszy, której nie sposób przekazać, uświadomienie sobie, że to, co wydarzyło się tutaj, wykracza poza ludzkie pojmowanie – powiedział.
– Jednak obecnie wspomnienia te są podważane przez narastający cień zniekształceń. Zachowanie świadectw nigdy nie było tak ważne jak obecnie. Nie wystarczy już tylko udostępniać informacje. Naszym obowiązkiem jest zapewnienie, aby pozostały one wiarygodne i głęboko zrozumiałe. Wykorzystując technologię, możemy przekształcić treści historyczne w żywą pamięć, która pozostanie dostępna i głęboko odczuwalna dla przyszłych pokoleń – dodał Yossi Matias.
– Dlatego podwajamy nasze wysiłki. Współpracujemy z Muzeum Auschwitz-Birkenau, aby wykorzystać najlepsze możliwości naszej technologii i wspierać tych, którzy wykonują tę niezwykle ważną pracę. Chcemy pomagać w zachowaniu świadectw i umożliwić światu doświadczanie tego miejsca poprzez cyfrową perspektywę – mówił.
– Pragnę wyrazić moją szczerą wdzięczność Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Fundacji za waszą niestrudzoną i głęboko ważną pracę. Pamiętajcie, że cały czas podtrzymujemy zaangażowanie we wspieranie was w tej wspólnej misji – podkreślił Yossi Matias.
Dyrektor Muzeum Auschwitz dr Piotr M. A. Cywiński swoje wystąpienie poświęcił znaczeniu pamięci i doświadczenia.
– Dziś żyjemy w czasach trudnych, w których pęka budowany wielkimi wysiłkami ład, w których prawo międzynarodowe jest gwałcone, w których całe systemy reguł i wartości sypią się na naszych oczach. Widzimy dziś wszyscy jaśniej ogromną wagę doświadczenia i Pamięci, gdyż poruszamy się coraz bardziej w sytuacjach niespodziewanych, nieprzewidywalnych i niezrozumiałych. Musimy więc polegać na doświadczeniu i jego bliźniaczce: Pamięci – mówił.
– Wasze doświadczenie, Drodzy, tak bardzo bolesne i trudne, tak okrutne i trudno wyobrażalne, stało się fundamentem naszej Pamięci. Jest więc dziś, w wichurze dzisiejszych wyzwań i zagrożeń, naszym skarbem, drogowskazem, podpowiedzią, ostrzeżeniem. Jest naszą potęgą: indywidualną i społeczną. Dlatego każdy dzień powinien zaczynać się od poczucia wdzięczności, naszej dla was – Ocalałych – powiedział Piotr Cywiński.
– Jeśli bowiem odrzucilibyśmy Pamięć i doświadczenie, rychło zaczniemy znowu, jak Załmen Gradowski, zarzucać bezczynność nawet Księżycowi, błagając, aby „przyszedł, rzucił spojrzenie Swoich jasnych oczu na przeklętą ciemną ziemię i zobaczył!” – podkreślił.
Po przemówieniach modlitwy odmówili: rabin Tomer Rehovi, biskup Roman Pindel, biskup Adrian Korczago oraz ihumen Aleksander.
Symboliczne znicze ze światłem przekazanym przez Ocalałych złożyli:
• przy pomniku upamiętniającym Ofiary obozu – Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Karol Nawrocki;
• przy pozostałościach tzw. bunkra II – dyrektor generalny Fundacji Auschwitz-Birkenau oraz w imieniu darczyńców Fundacji Yossi Matias oraz Rowan Burnett z firmy Google;
• przy ruinach komory gazowej i krematorium IV – minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska, Piotr Cywiński oraz Marek Zając.
Podczas obchodów zabrzmiała muzyka autorstwa dwóch Ocalałych z Auschwitz: Artura Krzetuskiego oraz Józefa Kropińskiego, jak również kompozycje zamordowanych w obozie Victora Ullmanna oraz Gideona Kleina. Utwory wykonała Aleksandra Marchewka.
Wcześniej 27 stycznia Ocalali wraz z dyrekcją oraz pracownikami Miejsca Pamięci Auschwitz złożyli wieńce na dziedzińcu Bloku 11 na terenie byłego obozu Auschwitz I. Wieniec w tym miejscu złożył też prezydent Karol Nawrocki.
TREŚĆ WYSTĄPIENIA DYREKTORA MUZEUM AUSCHWITZ DR. PIOTRA M. A. CYWIŃSKIEGO
Człowiek postawiony wobec zdarzeń niespodziewanych,
nieprzewidywalnych i niezrozumiałych
opiera się w dużej mierze na swoim doświadczeniu.
To w doświadczeniu szuka punktów odniesienia, podpowiedzi, ratunku.
Człowiek bez doświadczenia jest bezradny.
Doświadczenie jest mocą.
W czasach szybkich zmian, w okresach niestabilności,
w chwilach niebezpiecznych, nieprzewidywalnych i trudnych do ogarnięcia,
wszyscy szukamy ratunku, punktów odniesienia, pomocy w Pamięci.
Pamięć pomaga w rozeznaniu,
w unikaniu zagrożeń,
w obieraniu kierunków i świadomym wyborze działań.
To pamięć jest naszą ostoją, wsparciem,
źródłem ocen najtrudniejszych sytuacji.
To z niej wynika potrzeba i hierarchia naszych kroków i czynów.
Pamięć jest potęgą.
Dokładnie tak, jak doświadczenie.
Pamięć i doświadczenie to w istocie bliźniacze pojęcia.
Podobne do siebie, jak tylko może być bliźniacze rodzeństwo.
Są jak skarby, jak drogowskazy, jak podpowiedzi i ostrzeżenia.
Dziś żyjemy w czasach trudnych,
w których pęka budowany wielkimi wysiłkami ład,
w których prawo międzynarodowe jest gwałcone,
w których całe systemy reguł i wartości sypią się na naszych oczach.
Widzimy dziś wszyscy jaśniej ogromną wagę doświadczenia i Pamięci,
gdyż poruszamy się coraz bardziej w sytuacjach
niespodziewanych, nieprzewidywalnych i niezrozumiałych.
Musimy więc polegać na doświadczeniu i jego bliźniaczce: Pamięci.
Pamięć nie jest ciężarem, ale wskazuje na sens.
Pamięć nie wynika z obowiązku, mnoży bowiem przede wszystkim szanse.
Pamięć nie powinna być postrzegana w kategoriach lekcji do odrobienia,
ale dużo bardziej jako źródło realnego wsparcia, wzmocnienia,
wzrostu świadomości,
rozszerzenia i pogłębienia swojego rozeznania.
Tylko ten, kto nie ceni doświadczenia, nie doceni także i Pamięci.
Wasze doświadczenie, Drodzy,
tak bardzo bolesne i trudne,
tak okrutne i trudno wyobrażalne,
stało się fundamentem naszej Pamięci.
Jest więc dziś, w wichurze dzisiejszych wyzwań i zagrożeń,
naszym skarbem, drogowskazem, podpowiedzią, ostrzeżeniem.
Jest naszą potęgą: indywidualną i społeczną.
Dlatego każdy dzień powinien zaczynać się
od poczucia wdzięczności, naszej dla was – Ocalałych.
Jeśli bowiem odrzucilibyśmy Pamięć i doświadczenie,
Rychło zaczniemy znowu,
jak Załmen Gradowski,
zarzucać bezczynność nawet Księżycowi,
błagając, aby „przyszedł,
rzucił spojrzenie Swoich jasnych oczu
na przeklętą ciemną ziemię i zobaczył!”
