MIEJSCE PAMIĘCI I MUZEUM

AUSCHWITZ-BIRKENAU

BYŁY NIEMIECKI NAZISTOWSKI
OBÓZ KONCENTRACYJNY I ZAGŁADY

Aktualności

76. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego

ŁL
01-08-2020

Punktualnie o godzinie 17.00 – rozpoczynającej powstańcze walki w Warszawie godzinie „W” –  dyrektor Muzeum dr Piotr M. A. Cywiński złożył wieniec pod Ścianą Śmierci na dziedzińcu Bloku 11 w byłym obozie Auschwitz I, oddając tym samym hołd prawie 13 tysiącom mieszkańcom stolicy deportowanym przez Niemców do obozu Auschwitz.

Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...
Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...
Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...
Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...
Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...
Fot. Łukasz Lipiński
Fot. Łukasz...

– Powstanie kojarzy się nam z heroicznym zrywem Armii Krajowej i niektórych innych formacji militarnych. Musimy jednak pamiętać o niewyobrażalnej liczbie ofiar, jaką pociągnęło brutalne stłumienie powstania. Dla kilkunastu tysięcy warszawiaków tułaczka – poprzez Dulag 121 w Pruszkowie – doprowadziła do Auschwitz. Inni trafili także do Stutthof oraz kilku innych obozów – powiedział dyrektor Piotr Cywiński.

Historia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz nierozerwalnie splata się z historią Powstania Warszawskiego. W trakcie Powstania Warszawskiego i po jego stłumieniu Niemcy deportowali z Warszawy ok. 550 tys. jej mieszkańców i około 100 tys. ludzi z najbliższych okolic miasta. Skierowano ich do specjalnie w tym celu uruchomionego obozu przejściowego w Pruszkowie pod Warszawą, Durchgangslager 121. 55 tysięcy osób wywieziono do obozów koncentracyjnych.

Transporty Polaków z Warszawy do KL Auschwitz po wybuchu Powstania

Po wybuchu zbrojnego Powstania w Warszawie poprzez obóz przejściowy w Pruszkowie do KL Auschwitz w sierpniu i wrześniu 1944 r. deportowano blisko 13 tys. aresztowanych mieszkańców Warszawy: mężczyzn, kobiet i dzieci. Osadzono ich na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau.

Wśród przywiezionych były osoby z różnych środowisk społecznych, różnych zawodów (urzędnicy państwowi, naukowcy, artyści, lekarze, handlowcy, robotnicy), różnej kondycji fizycznej (ranni, chorzy, inwalidzi, kobiety ciężarne), w różnym wieku — dzieci począwszy od kilkutygodniowych niemowląt do starców powyżej osiemdziesięciu sześciu lat. W nielicznych przypadkach byli to także ludzie innych narodowości, wśród nich ukrywający się na tzw. aryjskich papierach Żydzi.

Najliczniejsze były transporty przybyłe do Auschwitz 12 i 13 sierpnia, w których łącznie przywieziono blisko 6 tys. osób (w tym około 4 tys. kobiet i 2 tys. mężczyzn, a wśród nich ponad 1 tys. dzieci i młodzieży obojga płci).

4 września przywieziono z Pruszkowa do Auschwitz kolejny transport kobiet, mężczyzn i dzieci liczący 3087 osób. W następnych dwóch transportach z 13 i 17 września, poza trzema kobietami, przywieziono prawie 4 tys. mężczyzn i chłopców. Większość osób z tych transportów przeniesiono po kilku, kilkunastu tygodniach, w ramach rozpoczętej wstępnej ewakuacji KL Auschwitz, do obozów w głębi Trzeciej Rzeszy i zatrudniono w przemyśle zbrojeniowym. Wielu zginęło w tych obozach.

W styczniu 1945 r. wywieziono do obozów w Berlinie, w pięciu transportach, co najmniej 602 kobiety z dziećmi (w tym dzieci urodzone w obozie). Część więźniów z wymienionych transportów warszawskich ewakuowano w styczniu 1945 r. z obozu. Niektórzy z nich zginęli w trakcie „marszów śmierci”, inni doczekali wyzwolenia w obozach w głębi Rzeszy. Co najmniej 400 osób z transportów pruszkowskich, w tym co najmniej 125 dzieci i młodocianych, doczekało się wyzwolenia.

Losy osób deportowanych do Auschwitz po wybuchu Powstania w Warszawie opisują m.in. specjalna wystawa przygotowana przez Muzeum w Google Cultural Institute oraz 10. tom serii edukacyjnej Głosy Pamięci.

Muzeum przygotowało również specjalną lekcję internetową poświęconą transportom z powstańczej Warszawy do Auschwitz.

Księgi pamięci

Pamięci deportowanych do KL Auschwitz Polaków z tzw. dystryktu warszawskiego poświęcona jest opublikowana przez Muzeum w 2000 r. Księga Pamięci. Transporty Polaków z Warszawy do KL Auschwitz 1940-1944. Zawiera ona również znane historykom nazwiska mieszkańców Warszawy, wysłanych do obozu w związku z wybuchem Powstania.

Głosy Pamięci 10. Z powstańczej Warszawy do KL Auschwitz

Wydawnictwem tym pragniemy przypomnieć o losie tych mieszkańców stolicy Polski, którzy w sierpniu i wrześniu 1944 roku zostali deportowani do KL Auschwitz II-Birkenau. Było ich blisko 13 tysięcy: mężczyzn, kobiet i dzieci. Ich droga do Birkenau wiodła z Warszawy przez obóz przejściowy w Pruszkowie. W Birkenau wysiadali na okrytej ponurą sławą rampie kolejowej, a po rejestracji umieszczani byli w barakach więźniarskich. Przywiezieni pochodzili z różnych środowisk społecznych, reprezentowali różne zawody: lekarze, urzędnicy, robotnicy, artyści, naukowcy. Wśród deportowanych znaleźli się także nieliczni Żydzi, ukrywający się na tzw. aryjskich papierach. To wydanie „Głosów Pamięci” jest okazją do przybliżenia losów tej grupy ofiar obozu, a także do przedstawienia szerszej perspektywy historycznej związanej z samym Powstaniem, funkcjonowaniem obozu przejściowego w Pruszkowie oraz losem więźniów z Warszawy po ich ewakuacji z Auschwitz-Birkenau. Ufamy, że publikacja stanie się ważnym uzupełnieniem wiedzy o Powstaniu Warszawskim i losie ludności cywilnej stolicy. Ponadto jest rodzajem hołdu składanego wszystkim mieszkańcom Warszawy deportowanym do Auschwitz-Birkenau. Jest również dobrym narzędziem edukacyjnym wykorzystywanym w szkole i w edukacji pozaszkolnej.

Dzieciństwo w pasiakach

W kwietniu 2007 r. nakładem wydawnictwa Muzeum pojawiło się też nowe i poszerzone wydanie wielokrotnie wznawianego zbioru opowiadań o dzieciach w Auschwitz pt. Dzieciństwo w pasiakach. Jest to jeden z najbardziej poruszających dokumentów tragicznych losów więźniów Auschwitz i wstrząsający obraz obozu widzianego przez dziecko z Warszawy przywiezione do Auschwitz. Jego autor, Bogdan Bartnikowski, w wieku 12 lat jako łącznik uczestniczył w walkach powstańczych na warszawskiej Ochocie. 12 sierpnia 1944 r. wraz z matką został wywieziony do Auschwitz.